CLAIR DE LUNE

Ý nghĩ đầu tiên của tôi khi được trao cơ hội sống tiếp là phải viết gì đó trên trang web này. Và ý nghĩ đầu tiên của tôi khi phục hồi trang web này là viết về Opera House và Fitzcarraldo.

2 giờ sáng ngày 6 tháng Năm năm 2025, xem như gần đúng 1 năm, tôi đã viết vài dòng về Opera House và Fitzcarraldo và bỏ dở chúng cho đến nay. Tôi cảm thấy việc hoàn thành bài viết này một cách chỉn chu, là một nghĩa vụ mà tôi phải làm, để biến những suy nghĩ của tôi về hai cái tên này thành câu chữ, như là một cách để cho chúng có đời sống. Bởi vì tôi đã được trao cơ hội sống lần nữa, tôi cũng phải cho những suy nghĩ của mình được sống. Vì mục đích gì? Tôi nhận thấy không cần mục đích gì cả. Như người ta hay nói, “making art for the sake of art”. Tôi bị thôi thúc phải viết và vì vậy tôi sẽ lại tiếp tục viết.

Nhưng thú thật tôi chẳng biết phải bắt đầu từ đâu với hai cái tên này. Phải bắt đầu từ đâu để người ta có thể thấu được cảm giác kỳ lạ mà hai tác phẩm này mang lại cho tôi, để người ta có thể hiểu được vì tình yêu mà con người có thể làm được những điều điên rồ thế nào, ở một thế giới mà gần như không còn ai muốn đấu tranh cho tình yêu nữa? Có lẽ trước tiên tôi nên kể về Fitzcarraldo.

Huyền thoại điện ảnh Fitzcarraldo

Bối cảnh là Iquitos, Peru, đầu thế kỷ 20, giữa thời kỳ bùng nổ cao su ở Amazon. Nhân vật chính là Brian Sweeney Fitzgerald – một người Ireland được người địa phương gọi là “Fitzcarraldo” vì họ không phát âm được tên thật của ông – một kẻ si mê opera và là người hâm mộ cuồng nhiệt của giọng tenor huyền thoại Enrico Caruso. Ông mơ xây một nhà hát opera giữa rừng Amazon, nhưng ông không có nhiều tiền. Kế hoạch của ông là: kéo một chiếc tàu hơi nước qua núi để đến một vùng rừng cao su chưa được khai thác, dùng lợi nhuận để xây nhà hát opera – rồi mời Caruso đến biểu diễn.

Ý tưởng này dựa trên một nhân vật có thật: Carlos Fitzcarrald, một trùm cao su người Peru, đã từng bắt người bản địa tháo rời tàu hơi nước và vận chuyển nó qua núi để sang sông khác.

Nghe điên rồ đúng không? Vì nó thực sự điên rồ. Vì đã thật sự có một con tàu hơi nước khổng lồ được kéo qua núi.

Werner Herzog hoàn toàn có thể dùng kỹ xảo để quay cảnh kéo tàu qua núi, nhưng ông từ chối. Ông tin rằng khán giả sẽ cảm nhận được sự khác biệt và tuyên bố: “Đây không phải là một con tàu nhựa”. Đoàn phim đã kéo một chiếc tàu hơi nước nặng 320 tấn lên một sườn đồi dốc đứng bằng sức người, dẫn đến ba người bị thương nghiêm trọng. Hơn một nghìn người bản địa được thuê làm diễn viên phụ. Herzog xây dựng một ngôi làng trên đất của bộ tộc Aguaruna mà không hỏi ý kiến họ – bộ tộc này đã đốt toàn bộ phim trường để trả đũa, may mắn là họ đã không gây thương vong. Herzog mất nhiều tháng mới tìm được địa điểm quay khác.

Ngôi sao ban đầu Jason Robards bị bệnh giữa chừng, và Herzog phải thay bằng Klaus Kinski – người mà ông đã từng có xung đột dữ dội trong những lần hợp tác trước. Kinski bạo lực và tức giận không ngừng trên trường quay, gào thét về đồ ăn và điều kiện làm việc. Người bản địa ghét anh ta đến mức một tù trưởng đề nghị, một cách hoàn toàn nghiêm túc, giết Kinski để giúp Herzog. Nhưng Herzog dĩ nhiên phải từ chối.

Phần còn lại của quá trình làm phim đã diễn ra đúng như nó phải diễn ra. Bộ phim cuối cùng cũng được hoàn thành, mang lại cho Herzog giải Đạo diễn xuất sắc nhất tại Cannes 1982. Tuy nhiên, giải thưởng này không đồng nghĩa với việc Fitzcarraldo được đón nhận nhiệt tình hay thành công về mặt thương mại.

Quá trình làm phim kéo dài bốn năm từ 1978 đến 1982, với bao chật vật và khổ sở về mặt tinh thần lẫn thể xác, nên không có gì khó hiểu khi nó được coi là một trong những quy trình sản xuất tai tiếng nhất lịch sử điện ảnh. Về mặt nội dung, Fitzacarraldo không phải phim bom tấn, nó chỉ là một phim arthouse Đức dài 158 phút, chậm, nặng nề, và không có ngôi sao Hollywood nào. Nghịch lý nằm ở chỗ, chính quá trình làm phim tai tiếng này đã khiến Fitzcarraldo trở nên bất tử.

Herzog sau này gọi Fitzcarraldo là “một ẩn dụ vĩ đại”, dù chính ông cũng không thể nói rõ là ẩn dụ cho điều gì. Tôi nghĩ ẩn dụ của nó là chính bản thân nó: một bộ phim về sự điên rồ của ước mơ và của tình yêu, được làm ra bằng chính sự điên rồ đó.

Viết đến đây tôi cảm thấy mình đã nói quá nhiều về Fitzcarraldo (thật ra tôi có thể dành thêm vài trang nữa để nói về nó). Trước khi đọc tiếp (nếu có ai thật sự đang đọc), tôi mong bạn nên dừng lại một chút và bật Opera House của Cigarettes After Sex để hiểu được những gì diễn ra tiếp theo.

Vì sao phải là Opera House?

Ra mắt năm 2017 trong album đầu tay cùng tên của Cigarettes After Sex, Opera House chỉ có vỏn vẹn vài đoạn lời, và trong toàn bộ discography của ban nhạc dream pop này, ca khúc này có lẽ, theo quan sát của cá nhân tôi, không được quá nhiều người chú ý đến. Apocalypse, K., Cry, Crush hay Nothing’s Gonna Hurt You Baby đã quá nổi tiếng và không cần nhiều lời để giới thiệu. Nhưng Opera House luôn nằm yên trong một góc như cái cách ngôi nhà opera nằm yên giữa rừng già mà Greg Gonzalez miêu tả.

Greg Gonzalez từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn rằng anh bị ảnh hưởng sâu sắc bởi một bộ phim tài liệu tên Burden of Dreams – chính là phim tài liệu ghi lại quá trình thực hiện Fitzcarraldo. Gonzalez yêu thích hình ảnh đó và liên hệ nó với đời sống cá nhân – một giai đoạn đau đớn trong một mối quan hệ, và đồng thời gắn với cả cuộc đời mình với tư cách là một ca sĩ. Khi được hỏi liệu anh có thực sự tin vào tình yêu sét đánh như trong Opera House, anh nói rằng anh tin. Anh đã từng cảm nhận điều đó, dù tình yêu đó không kéo dài mãi. Nhưng cái cảm giác nhìn ai đó lần đầu và biết ngay mình muốn người đó ở bên mình – điều đó là thật với anh.

Gonzalez thường nói rằng anh nghĩ về những bài hát như những cảnh trong một kịch bản phim. Có lẽ đây là lý do vì sao khi nghe Opera House lần đầu, tôi có cảm giác mình đã thật sự “thấy được” cái khung cảnh mà Gonzalez miêu tả: một cái nhà hát opera, rừng rậm, ánh đèn.

Tuy nhiên, thứ khiến Opera House trở nên đặc biệt đối với tôi không phải chỉ mỗi câu chuyện đằng sau nó, mà còn là phần instrumental, khi tất cả bốn lớp – keyboard, bass, guitar điện và những nhịp trống máy đều được mix ở cùng một độ cao tương đối. Không có yếu tố nào thực sự nổi lên phía trên. Giai điệu guitar đẫm reverb (độ vang và độ dội lại của âm thanh gốc) có cảm giác như đang lơ lửng trong không khí, tạo ra mối liên kết mạnh mẽ giữa không gian và nội tâm. Hãy thử nghe Opera House trong căn phòng đóng kín, khi tất cả ánh đèn đều đã được tắt đi, bạn sẽ có cảm giác như được âm nhạc bao bọc, như thể đang thật sự đứng bên trong cái nhà hát opera giữa rừng.

Vòng hòa âm của Opera House cũng rất giản dị, về cơ bản chỉ xoay quanh 3-4 hợp âm theo thứ tự lặp đi lặp lại, không có sự đột biến hay chuyển điệu bất ngờ. Sự đơn giản này hoàn toàn có chủ ý: khi hòa âm không thay đổi, cảm xúc của người nghe không bị kéo đi mà bị “nhốt lại” trong cùng một không gian cảm xúc suốt bài.

Phần lớn bài hát trong album này được thu trong ba ngày tại Sweatshop, một phòng tập ở Bushwick, Brooklyn. Opera House nằm trong số các bài đó, được thu âm live với một microphone duy nhất, cả ban nhạc đứng xung quanh, không có overdub hay hiệu ứng xử lý hậu kỳ nhiều lớp. Mục tiêu là giữ lại reverb tự nhiên của không gian phòng thu và sự tương tác trực tiếp giữa các nhạc cụ. Kết quả là Cigarettes After Sex đã thổi vào một hơi thở thật sự cho những bài hát này. Ta có thể cảm nhận được căn phòng, cảm nhận được những con người thật đang chơi nhạc. Cảm nhận được tiếng trống, dù rất thưa thớt, tiếng bass di chuyển chậm, gần như hòa tan vào guitar.

Nhưng tôi cảm thấy còn có một thứ gì khác giữa Fitzcarraldo và Opera House mà khó có thể diễn giải hết bằng câu từ. Nó như một sợi chỉ vô hình, và sợi chỉ đó không phải là nhà hát opera, không phải là rừng rậm, mà là thứ cảm xúc nguyên thủy nằm dưới tất cả những thứ đó: tình yêu – một thứ tình yêu không thể lý giải, không thể ngăn cản, và đôi khi không thể phân biệt được với sự điên rồ.

Fitzcarraldo kéo một con tàu 320 tấn qua núi, không phải vì lợi nhuận, mà vì ông ta yêu opera đến mức thế giới phải nghe thấy nó, dù thế giới đó chỉ là một góc rừng Amazon không tên. Greg Gonzalez ngồi viết về một tình yêu “cắt vào anh như dây thép gai”, về việc xây nhà hát opera giữa rừng sâu, về tiếng khóc vang trong đêm mà không có ai nghe ngoài người anh yêu. Hai người đàn ông, hai thế kỷ khác nhau, hai ngôn ngữ khác nhau, nhưng cùng nói lên một điều: khi yêu thật sự, người ta không hỏi “điều đó có nghĩa lý gì?” Người ta chỉ hỏi “làm thế nào để thực hiện được điều đó?”

Và có lẽ đó là điều kỳ lạ nhất về tình yêu. Nó biến những hành động phi lý nhất thành điều duy nhất có ý nghĩa. Kéo tàu qua núi. Xây nhà hát giữa rừng. Ở lại nghe tiếng khóc trong đêm dù không có gì giữ mình lại. Nhìn từ bên ngoài, chúng ta đều chỉ thấy sự điên rồ. Nhưng chỉ những ai ở bên trong mới hiểu, đó là điều đương nhiên nhất trên đời. Fitzcarraldo kết thúc không phải bằng một nhà hát opera được xây lên một cách hoàn chỉnh, mà bằng hình ảnh nhân vật chính đứng trên boong tàu, để mặc dòng sông cuốn đi, trên khuôn mặt ông là nụ cười của một kẻ đã thua nhưng không hối hận. Opera House cũng kết thúc không phải bằng một tình yêu được đáp lại, mà bằng điệp khúc lặp đi lặp lại như một lời thề không ai yêu cầu: “I was meant to love you. I knew I loved you at first sight“.